یکی از مباحث مهم انسانی در طول قرون تصوّف و عرفان است تصوف در ایران به مرور زمان بسط و گسترش یافت و خود به عنوان حوزه ای مستقل دارای توابع شعبه ها و فرقه هایی همراه با آداب و رسومی شد از قبیل چله نشینی، خدمت، غرامت، سفر، مجلس گویی، وجد و سماع و غیره. سماع از جمله بحث انگیزترین آدابی بود که پیروان و مخالفان تصوّف راجع به آن به اظهار نظر پرداختند و بعضی از شخصیّتهای برجسته در عرفان اسلامی به آن پایبند بودند. کسانی همچون ابوسعید ابوالخیر در قرن پنجم و دیگر مولانا جلال الدّین محمّد بلخی در قرن هفتم.سیره مولانا مظهر افکار عالی و احوال نادر است. عرفان و سلوک عارفانه و عاشقانه او پر از شگفتی هاست؛ او بود که سماع را به اوج رساند و در آثار خویش به خصوص غزلیاتش عمل بـه ایــن رسم را منعکس کرد. اگر چه شعر و شاعری برای او وسیله بود نه هدف، امّا به علّت وجود هیجانات فراوان و غلبه احساس و موسیقی در شعر، اکثر قریب به اتفاق ابیات را با وجد و پایکوبی سرود و در دیوانش وسعت معنا و غنای مفهوم بر ظاهر زبان و پیرایش آن غلبه یافت. به جز دیوان شمس واپسین اثر او هم که حاصل پختگی و کمال اوست حاوی ابیاتی پرمفهوم در خصوص سماع است که در طی رساله بدان استناد گردیده است.وی معتقد بود که ظاهر بینان تنها با ظاهر کار دارند و به حقیقت راه نمی یابند، از این رو در برابر متعصبان و مخالفان وقت که سماع را رد کرده آن را کار نااهلان می شمردند، پاسخی کوبنده برای این حقیقت داشت که یکی از راه های وصول به حقیقت و معشوق ازلی، رقص صوفیانه و سماع است که آن را در آثار نامبرده به همگان معرفی کرد. ولی از آنجا که درک و کاربرد معانی درست بعضی از اصطلاحات عارفان از جمله مولانا، به سهولت امکان پذیر نیست به این علت نگارنده را بر آن د

به نظر نگارنده، مبانی حکمی و فلسفی هنرهای سنتی ایرانی- اسلامی( از جمله هنر موسیقی سنتی ایران را باید در افکار و آثار بزرگانی چون حافظ، مولانا، نظامی، فردوسی، سنایی، عطار و سایر حکما و عرفای بزرگ ایرانی مسلمان جست.در بررسی ای که گذشت آراء مولانا جلال الدین درباره هنر، زیبایی شناسی و موسیقی را می توان به صورت زیر ارزیابی و خلاصه کرد:نظرگاه مولانا دربارۀ هنر و موسیقی، دینی و کاملاً معنوی است. هنر در مثنوی معنوی به طور کلی به دو معنا به کار رفته است : یکی به معنای علم، معرفت، دانش، فضیلت، کمال و غیره ( این کاربرد معنایی هنر، در ادبیات و فرهنگ ایرانی- اسلامی بسیار سابقه دارد.) دیگری به معنای قابلیت و کفایت توانایی فوق العاده جسمی یا روحی هنر به معنای امروزی آن(معادلart انگلیسی) ذیل معنای دوّم هنر (از نظر مولانا) مطرح است.اما هنر به معنای دوّم (یعنی کفایت توانایی فوق العاده جسمی یا روحی و قابلیّت) در نظر مولانا :هنر برای مولانا هدف نیست بلکه وسیله است وسیله ای است برای عروج روح و وصال معبود و دیدار جمال حضرت حقّ.قافیه اندیشم و دلدار من گویدم: مندیش جز دیـدار مـــنحرف چه بود تا تو اندیشی از آن حرف چه بود خار دیوار رزانحرف و صوت و گفت را برهم زنم تا که بی این هر سه با تو دم زنمبی تو نظم و قافیه شام و سحر زهره کی دارد که آید در نظرنظم و تجنیس و قوافی ای علیم بنده امر تواند از ترس و بیمهنر برای مولانا وسیله است برای تزکیه باطن از نفسانیات و شهوات تا دل انسان آیینه ای شود که حقایق در آن منعکس می شود. هنر از نظر مولانا به سان ذکر، صیقل قلب انسان است تا قلب انسان را از کدورت های نفسانیّت پاک کند چنانکه در بیت زیر مولانا اشعار مثنوی را نیز صیقل ارواح ا

همانطور که از شواهد پیداست مولانا حنفی مذهب است دیدگاه او به عنوان یک حنفی اهمیّتی فراوان دارد. فقه حنفی در مقایسه با فقه شافعی از آزاداندیشی بیشتری برخوردار است ابوحنیفه در تعلیمات خود جایگاهی خاص را به استحسان، عرف و رخصت ملحوظ داشته است. فقه حنفی در عصر مولانا تا آسیای صغیر گسترش پیدا کرده بود. فقهای اهل سنت در مورد «غنا» اختلاف نظری بسیار دارند که این اختلاف در میان فقهای حنفی نیز شایع است. با این همه بیشتر فقهای حنفی غنا را جایز و مباح می شمارند.اوضاع اجتماعی - فرهنگی قرن هفتم در آسیای صغیر در شناخت اندیشه مولانا جلال الدّین دارای اهمیّتی فوق العاده است. تنوع فرهنگ ها در دیار روم سبب نوعی آزاداندیشی شده بود. اوج تجلی آن فرهنگ در آثار مولانا نمایان است پس از استقرار سلجوقیان زبان فارسی زبان رسمی آن دیار گردید. این زبان از طریق خانقاه های مولویه به میان مردم راه پیدا کرد و «رسم مثنوی خوانی» در خانقاه ها مرسوم شد. مولانا درخشان ترین چهره زبان و ادب فارسی در عصر ایلخانان است. اگرچه او به عنوان یک شاعر و عارف مطرح است اما موسیقی با شخصیت و شعرش پیوندی عمیق دارد.میان شعر و موسیقی پیوندی استوار برقرار است. وزن مهمترین عامل مشترک بین شعر و موسیقی است. توالی هجاهای کوتاه و بلند در شعر همان کاری را می کند که در یک قطعه موسیقی کشش ها، سکوت، خطوطاتحاد و اتصال و غیره ایجاد می کند. موسیقی شعر مولانا با روحیه جهان بینی و مضمون شعرش در ارتباطی تنگاتنگ است. او به هنگام هیجانات روحی، غزل های پرشور و به هنگام اندوه، غزل هایی با موسیقی آرام می سراید.در حوزه موسیقی بیرونی مولانا از ۴۸ وزن متنوع و خوش آهنگ استفاده نموده که برخی از این اوزان ساخته خود اوست. بیشتر این اوزان را وزن های تند و پ